İçeriğe geçmek için "Enter"a basın

Anadolu’da gezintiler: Acayip adlara devam

Haritada eski adı +nıs veya +nis ile sonuçlanan toplam 182 adet yerin tümünü görüyorsunuz. Hiç biri – bir ihtimal Nizip’teki Munis hariç – Türkçe değil, çünkü Türkçede penis, tenis ve mütecanis dışında, öyle biten veya bitebilen başka sözcük veya kişi adı yok. Kürtçe de değil sanırım: Benim Kürtçe bilgim kesin bir şey söylemeye yetmez, ama danıştığım arkadaşlar da makul bir öneri getiremediler. Aydın ve Denizli’deki iki adet Gerenis/Girenis ile Muğla’daki Mersenis ve Rize’deki Hanis hakkında fikrim yok; Yunancadan alıntı muhtemel, ama orijinalini bilmiyorum. Eğridir’deki Nis veya Niş Yunanca “ada” demek. Geriye kalan 176 taneyi aşağıda listeledim.

İki not. 1930 ve 1946 tarihli Dahiliye Vekaleti listeleri bu yerlerin çoğunu +nis olarak yazmış. Ancak bildiğim kadarıyla yerel telaffuz birçoğunda +nıs, hatta Hakkari ve Hizan’da kulağıma gelen sertleştirilmiş s ile +nıss gibi. Burada ayırt etmeye kalkmadım, hepsini +nis yazdım. Nişanyanmap’te karışık, çoğu +nıs.

İkincisi, yazımda büyük problemler var. İsimler acayip, eski yazıdan yeni yazıya aktarım problemleri daha da acayip. Çoğu yerde yerel telaffuza ilişkin en güvenilir kaynak Kiepert haritalarıdır; onun da Van-Hakkari-Bitlis paftaları yok, yayınlanmamış. Her halükârda mesela Arkanis-Arkinis-Arkunis-Erkinis, Koçanis-Koçvanis-Kocganis, Mirkanis-Mirvanis-Miryanis aynı adın varyantları olsa gerek.

Açkanis Çatak Van
Ağvanis Gölova Sivas
Akinis Başkale Van
Akpinis Korkut Muş
Akunis Hizan Bitlis
Arçganis Pervari Siirt
Arkanis Çatak Van
Arkinis Gevaş Van
Arkunis Olur Erzurum
Arnis Korkut Muş
Arnis Yedisu Bingöl
Avanis Eruh Siirt
Avanis Merkez van
Avranis Merkez Hakkari
Axçanis Gürpınar Van
Ayanis Merkez Van
Babanis Gürpınar Van
Barbunis Midyat Mardin
Bavanis Yüksekova Hakkari
Bedrevanis Horasan Erzurum
Behanis Gürpınar Van
Bilvanis Baykan Siirt
Bovanis Yüksekova Hakkari
Çağirnis Tortum Erzurum
Çiçkanis Çatak Van
Cifenis Koyulhisar Sivas
Cinis Aşkale Erzurum
Çıpxınis Merkez Bayburt
Çoravanis Merkez Van
Derbedanis Gürpınar Van
Didanis Gürpınar Van
Dımnis Bahçesaray Van
Endiyanis Hizan Bitlis
Engüştanis Gürpınar Van
Erdanis Merkez Hakkari
Erkinis Aydıntepe Bayburt
Erkinis Yakutiye Erzurum
Erkinis Yusufeli Artvin
Ermanis Merkez Van
Ermenis Doğanşar Sivas
Ernis Muradiye Van
Ferhinis Çatak Van
Fopercanis Pervari Siirt
Gaxanis İspir Erzurum
Gercanis Refahiye Erzincan
Goranis Merkez Hakkari
Gornis Narman Erzurum
Govanis Beytüşşebap Şırnak
Govenis Merkez Malatya
Hareganis Edremit Van
Havinis Merkez Bitlis
İninis Çatak Van
İşkimanis Çatak Van
Kaçikonis İspir Erzurum
Kafkanis Hizan Bitlis
Kalanis Yüksekova Hakkari
Kalgonis İspir Erzurum
Kanis İspir Erzurum
Kânis Hizan Bitlis
Karonis İspir Erzurum
Kerevanis Edremit Van
Kertinis Yüksekova Hakkari
Kimyanis Pervari Siirt
Kinanis Eruh Siirt
Kinyanis Yüksekova Hakkari
Kıpanis Pazaryolu Erzurum
Kirvanis Başkale Van
Kirvanis Yusufeli Artvin
Kobanis Merkez Van
Koçanis Merkez Hakkari
Koçkanis Narman Erzurum
Kocvanis Mazgirt Tunceli
Koğanis Tortum Erzurum
Kolanis Mutki Bitlis
Kornis Narman Erzurum
Kotranis Merkez Hakkari
Manis Yüksekova Hakkari
Martenis Çatak Van
Marunis Merkez Hakkari
Matmanis Gevaş Van
Mekanis Yüksekova Hakkari
Merinis Şenkaya Erzurum
Metolanis Yüksekova Hakkari
Miçkanis Gevaş Van
Mirkanis Pazaryolu Erzurum
Mirvanis Tercan Erzincan
Miryanis Merkez Bitlis
Mışeknis Suşehri Sivas
Mocgonis Merkez Bitlis
Momkanis İspir Erzurum
Mûnis Hazro Diyarbakır
Müşkünis Merkez Bitlis
Nanis Bahçesaray Van
Nazırvanis Şenkaya Erzurum
Nernis Hizan Bitlis
Noravanis Merkez Van
Norevanis Bahçesaray Van
Oğvanis Tatvan Bitlis
Oranis Tatvan Bitlis
Pahvanis Gevaş Van
Palanis Merkez Hakkari
Panganis Hizan Bitlis
Paranis Bahçesaray Van
Paxnis Pazaryolu Erzurum
Peltanis Merkez Hakkari
Pendekanis Gevaş Van
Pendivanis Tatvan Bitlis
Penganis Tatvan Bitlis
Peranis Başkale Van
Perçanis Tuzluca ığdır
Pevanis Yüksekova Hakkari
Piltanis Gevaş Van
Piranis Yüksekova Hakkari
Pirkanis Merkez Hakkari
Piyanis Merkez Hakkari
Poğanis Merkez Van
Poğonis Gevaş Van
Posanis Refahiye Erzincan
Qûrânis Merkez Hakkari
Resulanis Başkale Van
Sağnis Karlıova Bingöl
Şahmanis Gürpınar Van
Şahmanis Tatvan Bitlis
Şahmunis Çatak Van
Sanis Merkez Bitlis
Sarnis Lice Diyarbakır
Şarunis Başkale Van
Şertinis Merkez Hakkari
Setmanis Saray Van
Şêxcanis Çatak Van
Sikânis Başkale Van
Şikranis Tatvan Bitlis
Şimanis Başkale Van
Şimûnis Merkez Hakkari
Şirinis Hizan Bitlis
Sirûnis Şemdinli Hakkari
Siyanis Baykan Siirt
Sozvanis Çatak Van
Şuşanis Merkez Van
Tahmanis Gevaş Van
Tahmanis Gürpınar Van
Tığnis Almus Tokat
Tiknis Akyaka Kars
Tunis Ahlat Bitlis
Varekanis Baykan Siirt
Varenis Gevaş Van
Varginis Göle Ardahan
Varnis Hizan Bitlis
Vartinis Korkut Muş
Vartinis Tatvan Bitlis
Verindanis Gevaş Van
Verkanis Merkez Hakkari
Verkonis Gevaş Van
Voçxaranis Gürpınar Van
Xaçanis Çatak Van
Xanânis Merkez Hakkari
Xaragonis Merkez Van
Xaynis Olur Erzurum
Xerdelanis Merkez Hakkari
Xındinis Hizan Bitlis
Xınis Hınıs Erzurum
Xınis Silopi Şırnak
Xırindanis Patnos Ağrı
Xırkanis Gürpınar Van
Xoranis Adilcevaz Bitlis
Xozevanis Erzurum
Xozunis Merkez Erzincan
Xubanis Hizan Bitlis
Zeranis Merkez Van
Zerdenis Oltu Erzurum
Zeynis Gürpınar Van
Zirvandanis Merkez Van
Zuvanis Aziziye Erzurum

İtiraf edeyim, ilk farkına vardığımda bu formasyon uzunca bir süre kafamda muamma olarak kaldı. Hatta 2009-2010’da bir iki yazımda kısaca sözünü ettiğimi hatırlıyorum, böyle bir acayiplik var, nedir bilemedim diye. Sonra Eprigyan’ın Coğrafya Sözlüğü (1902), peşinden Yerevan Üniversitesinin Yer Adları Sözlüğü (1988) imdadıma yetiştiler. Martenıs < Mardents Մարդենց, Miçkanıs < Miçgents Միջկենց, Bedrevanıs < Bedroyents Պետրոյենց, Zirvandanıs < Zırvandents Զրուանտենց, Voçxaranıs < Voçxarents Ոչխարենց. Yani: Mardlar, Miçikler, Bedrolar, Zırvandlar, Koyunlar. Türkçe (ve Kürtçe) telaffuzu dert olan /ts/ sesi, öne gelen ı/i ünlüsüyle beslenmiş.

Şimdi iki ufak açıklama. Bir, tıpkı Türkçede – ve Yunancada ve sanırım diğer dillerde – olduğu gibi Ermenice çoğul yer adları çoğu zaman bir aile, sülale, aşiret veya cemaate işaret eder. Emirler = Emir soyundan gelenler, Hacallar = Hacıali sülalesi, Süller = Süleymanoğulları. Burada sayılanların da sanırım yüzde seksenden fazlası öyle.

İki, Ermenice yer adları çoğu zaman ismin genitif halinde söylenir ve öyle kaydedilir. Yani Bedrolar(ın) köyü, Hacallar(ın) yeri, Koyuncular(ın) yaylası. Türkçe isim tamlamasında belirteç, tamlanana eklenir: Karapürçek köy-ü. Ermenicede ise tersidir: Karapürçek-in köy. Yunancada da öyle değil mi? Adamın adı Syngros, ama Atina’nın ana caddesi Singrou, yani Singros-un.

Eski Ermenicede standart çoğul eki yalın halde +k’dir. Ancak zümre belirten adlarda +enk ve +ank biçimini alır: Mard > Mardenk “Kürtler”, Bedro > Bedroyenk “Bedrolar”. Bunun genitif hali +ents ve +ants olur. Buyurun, Mardents, Bedroyents.[1]

Bu durumun sonucu olan bir hoş detayı gözden kaçırmayalım. Bir düzineye yakın yerde yerleşim adı hem +enk hen +ents > +enıs biçimlerinde kaydedilmiş. Mesela Merdenik/Merdenis/Merdinis, Nazirvank/Nazirvanis (Şenkaya Yazılı k.), Bedrevank/Bedrevanıs (Horasan Yörükatlı k.), Gercanik/Gercanis (Erzincan Refahiye), Dünk/Tunıs (Ahlat Tunus mah.), Vartinik/Vartinis (Kemaliye Başpınar, Muş Korkut Altınova, Çemişgezek Demirbük, Elazığ Kuşhane, İspir Mescitli, Tatvan Nohutlu). Kendini liste yazan İçişleri Bakanlığı memurunun yerine köy, içinden çıkabilirsen çık bakalım.

Dönelim listeye. O isimlerin yapısı az çok açık, ama üçte ikisinin gövdesini çözebilmiş değilim. Meşeli, Kavaklı, Armutlu gibi adlar kolay da, aile ve cemaat adlarıyla şahıs lakaplarını çözmek her babayiğidin harcı değil. Bedrolarla Babolar kim, Bilvanis’te anılan Bilolar tanıdığımız Sefil Bilo ile akraba mı, hele Resuller ile Şêxcan’ların burada ne işi var, her yerde karşımıza çıkan Garciganlarla Kurdikanlar kimler? Özellikle Tatvan, Hizan, Norduz, Hakkari gibi ulaşımı zor ve anlatanı az yerlerde bu tür isimlerin yoğunlaşmasının sebebi nedir? O yerlerde Kürtçe ile Ermenice arasındaki dengeler neydi, bin sene önce neydi, daha önce neydi?

Bunları çözeydik zaten oraların sosyal tarihini baştan yazmış olurduk. Yapılabilir mi bu saatten sonra? Sanmam.

[1] Modern Ermenice çoğul eki +er ve +ner yer adlarında çok ender kullanılmış. Üç tane Komer (“hayvan damları”, bir Keder (“dereler”), iki Agner (“pınarlar”) sayabiliyorum, o kadar. Buna karşılık çok sayıda Komk (Türkçesi Komık), Kedk (Kedik/Gedik) ve Agunk (Eğnik, Eğnük) var. Demek ki Türkiye’deki Ermenice yer adlarının büyük kısmı  16.-17. yy’dan eski; çoğu tahminimce 11. yy’dan eski.

Sevan Nişanyan

http://nisanyan1.blogspot.com/2018/06/anadoluda-gezintiler-acayip-adlara-devam.html

İlk yorum yapan siz olun

Bir Cevap Yazın

%d blogcu bunu beğendi: