İçeriğe geçmek için "Enter"a basın

XVI. Yüzyılın Başlarında Ergani ve Çevresinde Nüfus Durumları ile İlgili Veriler

Mehmet Songür / ms.dicle@hotmail.com
1523’te Ergani şehrinin Müslim nüfusu 876’dır. 1518 yılında Ergani şehrinde toplam 238 Hane vardır. Bunların 127’si Müslim, 111’i gayrimüslimdir. Çüngüş’te toplam 143 hane’nin 27 Müslim, 116’sı gayrimüslimdir. Köylerin toplam  hane sayısı 1628 dir. 1292 hane Müslim, 336 hane gayrimüslimdir Ergani şehrinde 1518 yılında toplam 238 hane 40 mücerred, 1523’te 237 hane 75 mücerred vergi mükellefi bulunmaktadır. Şehrin toplam nüfusu 1518’de 1230 iken 1523’te % 28.2 artışla 1590’a ulaşmıştır. Kısa zaman içinde yüksek derecede nüfus artışı Çüngüş şehri ve köyler içinde geçerlidir. 
***
Osmanlı Devleti’nde şehir ve kasaba, cuma namazı kılınan ve pazarı olan yer­lerdir. Ayrıca han, hamam, bedesten ve kervansaray da şehrin fiziki bi­rimleri arasındadır. Küçük şehirlerde en mühim yapı cuma namazı kılınan büyük cami (ulu camii) aynı zamanda şehrin merkezi sayılır. Ergani’de bu içtimaî ve dinî kurumlar mevcuttur. Osmanlı şehrinin fiziki yapısında temel yerleşme birimi bir dinî yapının ya da bir pazarın etrafında gelişmiş olan mahallelerdir. Ergani şehrinin defterlerde mahalleleri belirtilmemiştir. Bununla birlikte müslim ve gayrimüslimler defterlere “Cemâat-ı Müslümânân” ve “Cemâat-ı Erâmine” şeklinde ayrı olarak kaydedilmişlerdir. 1523’te müslim nüfusu hesaplanırken asker ve muâf nüfusu da dahil edilmiştir. Muâf nüfusu tespitte daha sağlıklı olacağını düşünerek yarısını hane diğer yarısını mücerred olarak araştıtmacılar tarafından kabul edilmiştir. 1523’te Ergani şehri müslim nüfusuna 104 hane ve 26 mücerredle birlikte 1 mirlivâ, 1 kadı, 1 kethüda, 1 dizdar, 40 mustahfız, 42 azap, 4 imam ve hatip, 7 sipahizadegan, 3 pirifani, ama ve atıl ve 9 muaf dahildir. Buna göre (104 x 5 + 26 =546; 55 x 5 + 55 = 330; 546 + 330 = 876) 1523’te Ergani şehrinin müslim nüfusu 876’dır. 1518 yılında Ergani şehrinde toplam 238 Hane vardır. Bunların 127’si müslim, 111’i gayrımüslindir. Çüngüş’te toplam 143 hane’nin 27 müslim, 116’sı gayrımüslimdir. Köylerin toplam  hane sayısı 1628 dir. 1292 hane müslim, 336 hane gayrımüslimdir Ergani şehrinde 1518 yılında toplam 238 hane 40 mücerred, 1523’te 237 hane 75 mücerred vergi mükellefi bulunmaktadır. (Resim 1-2) Şehrin toplam nüfusu 1518’de 1230 iken 1523’te % 28.2 artışla 1590’a ulaşmıştır. Kısa zaman içinde yüksek derecede nüfus artışı Çüngüş şehri ve köyler içinde geçerlidir. 
ÇÜNGÜŞ
           Ergani Sancağı’nın diğer önemli merkezide Ergani’nin fethi ile Osmanlı devletine katılan ve aynı zamanda nahiye merkezi olan Çüngüş’tür. Çüngüş defterlerde “Karye-i nefs-i Çüngüş” ve “Karye-i nefs-i ribât şeklinde ka­yıtlıdır. Görüldüğü üzere Çüngüş 1523’te “ribât” ismi ile vasıflanmıştır. Bu isim îslâmiyetin ilk dönemlerinde uçlarda faal olan ribâtların hatırası ile ilgilidir. Çüngüş’te Ergani’de olduğu gibi büyük camii (muhtemelen müslim nüfusun azlığı sebebiyle) bulunmamakla birlikte şehir nüfusuna kayıtlı 4 dini görevli (imam, hatip ve müezzin) vardır. Ayrıca Çüngüş boyahane, kasâbhane ve debbâğhane gibi hizmet kurumlarına sahiptir. Ergani’de olduğu gibi Çüngüş’te de mahalleler belirtilmemiş ve müslim ve gayrimüslimler ayrı cemâatlar halinde yazılmışlardır. 1518’de Çüngüş’te müslim nüfus 137 kişidir. 1523’te 58 hane ve 23 mücerrede 4 imam, hatip ve müezzin, 6 pirifâni, ama ve atıl’ın ilavesi ile müslim nüfusun sayısı % 150’lik büyük bir oran artışı ile 343’e ulaşmıştır. Çüngüş şehrinde toplam 1518’de 143 hane ve 15 mücerred vergi mü­kellefi var iken 1523’te büyük bir artışla (% 74) 250 hane ve 103 mücerrede yükselmiştir. Çüngüş’ün tahmini nüfusu 1518’de 730 kişi, 1523’te ise 1384 kişidir.
Ergani Sancağı’nın 1518’de tahmini nüfusu 7796’sı müslim (müslimlere askeriler de dahildir), 2931’i gayrimüslim olmak üzere toplam 10732’dir. Yine bu tarihte müslimlerin % 10.2’si şehirlerde (Ergani ve Çüngüş) yaşar iken gayrimüslimlerin % 40.1’i şehirlerde meskûndur.
Ergani Sancağı genelinde 1518 yılında 1446’sı müslim, 563’ü gayrımüslim olmak üzere toplam 2009 hane vardır. 1523 yılında ise 2211’i müslim 953’ü gayrimüslim toplam 3164 hane ve 603’ü müslim 333’ü gayrımüslim toplam 936 mücerred vergi mükellefi ve ayrıca 257’si Ergani şehri ve nahiyesi, 35’i Çüngüş şehri ve nahiyesi ve 20’si Hisârân nahiyesinde olmak üzere toplam 312 muâf vardır. Muâfların 1 veya 1,5 çiftlik yere sahip oldukları defterde (TD. 998) kayıtlıdır. Buna göre 1523 senesinde Ergani Sancağı’nın tahmini nüfusu 12672’si müslim 5098’i gayrimüslim olmak üzere toplam17770’dir.

Yorumlar kapatıldı.

%d blogcu bunu beğendi: